Is er toekomst voor religie-kritische theologie?
Studiemiddag 27 november 2026, Jacobikerk Utrecht
In het Bijbels ABC van K.H. Miskotte staat de opvatting centraal dat de Bijbel een religie-kritisch boek is. Geïnspireerd door de theologie van Karl Barth meent Miskotte dat de mens een van nature religieus wezen is, in de zin dat zij/hij geneigd is door de knieën te gaan voor allerhande goden en machten, al dan niet van eigen fabricage. In het onlangs in geannoteerde versie verschenen Bijbels ABC (deel 16 MVW) neemt Miskotte dat oordeel serieus als een oordeel dat op de eerste plaats de kerk zelf treft. Het harde en ‘intolerante’ oordeel dat in de Bijbel over de menselijke religie is waar te nemen, treft in de eerste plaats de lezer, de gelovige, zelf. Religiekritiek als zelfkritiek dus. Mirjam Elbers, theoloog en uitgever bij De Gruyter Brill, schreef hierover The Anti-Religious Testimony of the Bible: Theology as Self-Critique(Leuven 2026), waarin zij in gesprek gaat met K.H. Miskotte en Jan Assmann.

Beide uitgaven zijn aanleiding voor een studiemiddag over de huidige betekenis van religie-kritische theologie. Barth en Miskotte verbonden de bijbelse religiekritiek in hun dagen met het ‘heidendom’ van het nazisme, waartegen zij theologische weerstand boden. Hoe klinkt deze benadering honderd jaar later, in een tijd van klimaatverandering, populisme, xenofobie, religieus geweld en christelijk nationalisme? Om die problemen te verstaan en te adresseren wordt er in kerk en theologie momenteel eerder naar andere benaderingen gegrepen, zoals ecotheologie, hersacramentalisering, deugdethiek, en een nieuw verlangen naar ‘het heilige’. Jan Martijn Abrahamse, lector Theologie aan de Christelijke Hogeschool Ede, schreef er het boek Verlangen naar het heilige (KokBoekencentrum 2024) over. Hij zal op deze studiemiddag ingaan op de vraag hoe dit nieuwe verlangen in verhouding staat tot de religiekritiek van de Bijbel en het kritische atheïsme waarmee de dialectische theologen van de 20ste eeuw zich bezighielden. Is er toekomst voor een antireligieuze theologie? Tjerk de Reus, tot voor kort journalist, schrijver van den dissertatie over Ad den Besten, verzorgt een gesproken column.